تعاریف کلی ایمنیواژه (Hazard) که در تعریف علمی ایمنی آمده است، در واقع شرایطی است که دارای پتانسیل رساندن آسیب به کارکنان، تجهیزات و ساختمان‌ها، از بین بردن مواد یا کاهش کارایی در اجرای یک وظیفه از پیش تعیین شده می‌باشد. هنگامی که (Hazard) وجود دارد امکان وقوع اثرات منفی یاد شده وجود خواهد داشت. کلمه (Danger) گویای قرارگرفتن در معرض یک (Hazard) است، به این ترتیب ایمنی متضاد (Danger) بوده و درصدد حذف خطرات بالفعل موجود در محیط کار می‌باشد.تعریف ساده ایمنی: در فرهنگ لغت ايمني به معناي امنيت، آسايش، سلامتي و... و از نظر تعريف عبارت است از ميزان يا درجه‌ فرار از خطرایمنی کامل: به معنی مصونیت در برابر هر نوع آسیب، جراحت و نابودی که با توجه به تغییر پذیری ذاتی انسان و غیر قابل پیش‌بینی بودن کامل اعمال و رفتار او و همچنین علل دیگر به نظر می‌رسد که هیچگاه ایمنی صددرصد حتی برای یک دوره کوتاه مدت وجود نداشته باشد به همین علت کارشناسان امر معمولا به جای کلمه ایمنی از اصطلاحاتی نظیر پیشرفت ایمنی، ارتقاء ایمنی و ایمن‌تر و غیره استفاده می‌کنند، از اینروست که گفته می‌شود ایمنی حفاظت نسبی در برابر خطرات است.سیستم (System): عبارت است از مجموعه افراد، تجهیزات، قوانین، روش‌ها و دستورالعمل‌ها که به منظور اجرای یک فعالیت معین در یک محیط خاص کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.ایمنی سیستم: عبارت است از بکارگیری مهارت‌های فنی و مدیریتی ویژه در قالبی نظام‌مند و آینده‌نگر به منظور شناسائی و کنترل خطرات موجود در طول عمر یک پروژه، برنامه یا فعالیت، به عبارت ساده‌تر ایمنی سیستم عبارت است از فرایند تجزیه و تحلیل خطرات و کنترل آنها که از فاز ایده سیستم شروع و در فازهای طراحی، ساخت، آزمایش، استفاده و کنار …

تعاریف کلی ایمنی

واژه (Hazard) که در تعریف علمی ایمنی آمده است، در واقع شرایطی است که دارای پتانسیل رساندن آسیب به کارکنان، تجهیزات و ساختمان‌ها، از بین بردن مواد یا کاهش کارایی در اجرای یک وظیفه از پیش تعیین شده می‌باشد. هنگامی که (Hazard) وجود دارد امکان وقوع اثرات منفی یاد شده وجود خواهد داشت. کلمه (Danger) گویای قرارگرفتن در معرض یک (Hazard) است، به این ترتیب ایمنی متضاد (Danger) بوده و درصدد حذف خطرات بالفعل موجود در محیط کار می‌باشد.

تعریف ساده ایمنی: در فرهنگ لغت ایمنی به معنای امنیت، آسایش، سلامتی و… و از نظر تعریف عبارت است از میزان یا درجه‌ فرار از خطر

ایمنی کامل: به معنی مصونیت در برابر هر نوع آسیب، جراحت و نابودی که با توجه به تغییر پذیری ذاتی انسان و غیر قابل پیش‌بینی بودن کامل اعمال و رفتار او و همچنین علل دیگر به نظر می‌رسد که هیچگاه ایمنی صددرصد حتی برای یک دوره کوتاه مدت وجود نداشته باشد به همین علت کارشناسان امر معمولا به جای کلمه ایمنی از اصطلاحاتی نظیر پیشرفت ایمنی، ارتقاء ایمنی و ایمن‌تر و غیره استفاده می‌کنند، از اینروست که گفته می‌شود ایمنی حفاظت نسبی در برابر خطرات است.

سیستم (System): عبارت است از مجموعه افراد، تجهیزات، قوانین، روش‌ها و دستورالعمل‌ها که به منظور اجرای یک فعالیت معین در یک محیط خاص کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.

ایمنی سیستم: عبارت است از بکارگیری مهارت‌های فنی و مدیریتی ویژه در قالبی نظام‌مند و آینده‌نگر به منظور شناسائی و کنترل خطرات موجود در طول عمر یک پروژه، برنامه یا فعالیت، به عبارت ساده‌تر ایمنی سیستم عبارت است از فرایند تجزیه و تحلیل خطرات و کنترل آنها که از فاز ایده سیستم شروع و در فازهای طراحی، ساخت، آزمایش، استفاده و کنار گذاشتن آن ادامه می‌یابد.

ریسک: عبارت است از امکان وقوع حادثه برحسب احتمال وقوع و شدت آن (ریسک=احتمال × شدت)

ارزیابی ریسک (Risk Assessment): به در نظر گرفتن توأم فرکانس و پیامد اشاره دارد. بنابراین تخمین (ارزیاب) ریسک نیازمند تحلیل فرکانس و پیامد خواهد بود.

خطر (Hazard): به شرایطی اطلاق می‌شود که دارای پتانسیل رساندن آسیب و صدمه به کارکنان، خسارات به تجهیزات، وسایل و ساختمان‌ها و از بین بردن مواد و کاهش قدرت کارائی در اجرای یک عمل از قبل تعیین شده می‌باشد.

شدت خطر: عبارت است از یک توصیف طبقه بندی شده از سطح خطرات بر اساس پتانسیل واقعی یا مشاهده شده آنها در ایجاد جراحت، صدمه و یا آسیب. نشان‌گر جدی بودن خطر و آثار بالقوه آن می‌باشد.

خطر بالقوه: شرایطی که دارای پتانسیل صدمه به افراد، خسارت به تجهیزات و ساختمان‌ها، از بین بردن مواد و … باشد.

خطر بالفعل: واژه خطر بالفعل بیان کننده قرارگرفتن نسبی در معرض یک خطر بالقوه می‌باشد ولی وقتی که یک خطر بالقوه وجود داشته باشد الزاماً یک خطر بالفعل را به همراه نخواهد داشت.

شناسایی خطر: فرآیند تشخیص وجود یک خطر و مشخص نمودن ویژگی های آن.

حادثه (Accident): عبارت است از یک اتفاق پیش بینی نشده و خارج از انتظار که سبب صدمه و آسیب گردد.

یک رویداد برنامه‌ریزی نشده و ناخواسته که موجب آسیب یا جراحت و یا زیان مالی می‌شود.

رویداد (Incident): به وقایعی می‌گویند که امکان بالقوه برای ایجاد شرایط لازم برای مرگ یا آسیب‌های جدی و صدمه به تجهیزات یا محیط زیست را به صورت بالقوه داشته باشد. (هر رویدادی که منجر به آسیب جانی یا مالی شده است یا می‌توانست بشود) (Incident=accident +near miss)

شبه‌حادثه (Near Miss): یک رویداد برنامه‌ریزی نشده که همه شرایط بروز حادثه را داشته، ولی بر اثر خوش شانسی (نه طراحی) بدون زیان پایان گرفته است.

تعریف حادثه ناشی از کار: حادثه ناشی از کار در ماده ۶۰ قانون تامین اجتماعی چنین تعریف شده است: حادثه ناشی از کار عبارتست از حادثه‌ای که در حین انجام وظیفه و به سبب آن برای بیمه‌شده اتفاق می‌افتد.

تعاریف دیگر حادثه: اتفاقی پیش‌بینی نشده و ناگهانی که بدون خواست شخص ایجاد می‌شود و برای او عوارض جسمی و روانی یا خسارات مالی بهمراه داشته باشد.

سازمان بین‌المللی کار: اتفاق پیش بینی نشده و خارج از انتظار که سبب آسیب و صدمه گردد.

OHSAS 180001: رویداد ناخواسته که منجر به مرگ، بیماری، آسیب، خرابی و زیان گردد.

شاخص شدت حادثه: میزان روزهای از دست رفته کاری مهمترین شاخص شدت حادثه در مورد انسان است برای صدمات به اعضاء مختلف بدن برآوردهایی بر مبنای روزهای از دست رفته کاری و یا خسارت دلاری تعیین گردیده است و برای نمونه در سال ۱۹۹۱ در امریکا ۷۵۰۰۰ دلار برای یک مرگ پیش‌بینی شده بود.

حوادث ابتدایی: حوادث ابتدایی بنیان گذار شرایط خطرناک هستند چنانچه بتوانیم آنرا کنترل کنیم از ورود به مراحل بعدی و ایجاد حادثه پیشگیری می‌شود بطور مثال ساعات کار طولانی و خستگی شدید یک اپراتور و یا کاهش قدرت و کارایی یک پمپ میتواند شرایط خطر یک حادثه را فراهم کند.

حوادث شروع کننده: اتفاقاتی که باعث شروع حادثه می‌شوند مثل ایجاد یک جرقه روی یک منبع حاوی مواد آتش‌گیر و یا اتصال ناگهانی یک جریان دارای ولتاژ ۲۲۰ به یک وسیله‌ای که با جریان ۱۱۰ ولت کار می‌کند.

حوادث میانی: که به دو صورت ممکن است اتفاق افتد: تحریک‌کننده و محدودکننده. باز بودن درب‌ها در هنگام حریق یک عامل تحریک‌کننده برای ادامه حریق و تشدید آن است باز شدن یک شیر اطمینان در موقع بالا رفتن درجه حرارت یک بویلر، عامل پیشگیری‌کننده یا محدود‌کننده می‌باشد. در صورت عدم توجه به مسائل ایمنی در خطرات فرآیند حوادثی به وقوع می‌پیوندد که از نظر میزان خسارت به چهار گروه زیر تقسیم بندی می‌گردند:

  • حوادث خطرناک (Castrophic) این حوادث می‌توانند موجب خسارت‌های جانبی زیاد مانند مرگ و میر و یا جراحات شدید و جدی گردند مثل واژگونی یک کامیون حاوی مواد شیمیایی آمونیاک و پخش آن در محیط اطرف آن.
  • حوادث مهم (Critical) این حوادث موجب جراحات سخت و یا از بین رفتن یک سخت افزار یا وسیله گران قیمت می‌گردند که توقف تولید را بمدت طولانی در پی دارد مثل پیدایش نقص در شیر فشار هیدرولیک یک خط که موجب انفجار یا صدمه به سایر قسمتها می‌گردد.
  • حوادث کوچک (Minor) حوادثی هستند که جراحت کمی ایجاد کرده و یا صدمات کمی به دستگاه‌ها می‌زنند مثل باز ماندن یک شیر اتوماتیک در مسیر یک ماده شیمیایی و سر رفتن تانکر محتوی آن.
  • حوادث کم اهمیت (Negligible) بر حادثه‌ای که منجر به جراحت نشده و صدمه‌ای به دستگاه نزند و مشکلی در تولید ایجاد نکند مثل کاهش قدرت اقتصادی یک کارخانه که منجر به تعطیلی کارخانه گردد.

با توجه به دسته‌بندی فوق در ابتدا مهندس ایمنی باید بداند که چه سطحی از ایمنی را مطلوب تلقی کند یا به عبارتی دیگر میزان هزینه پیشگیری از حوادث برای کارفرما قابل قبول است تا اهداف کلی ایمنی کارخانه را تدوین نماید

عدم انطباق: هرگونه انحرافی از استانداردهای کاری، دستورالعمل‌ها، روش‌های اجرایی، مقررات، عملکرد نظام مدیریتی و غیره که مستقیم یا غیر مستقیم منجر به جراحت، بیماری، خرابی اموال، تخریب محیط کار و یا ترکیبی از این موارد گردد.

AFR (ضریب تکرار حادثه Accident Frequency Rate): بیانگر تعداد حوادث در یک مدت معین به ساعات کار مفید کارگران در همان ساعت برای ۵۰۰ کارگر است.

ASR (ضریب شدت حادثه Accident Severity Rate): این ضریب بیانگر روزهای از دست رفته بعلت حوادث در یک مدت معین به ساعت کار سودمند کارگران در همان مدت برای ۵۰۰ کارگر است.

اعمال نا‌ایمن: عبارت است از انجام هر نوع کاری که توسط یک یا چند کارگر به گونه‌ای که احتمال بروز یک حادثه افزایش یابد.
اعمال ناایمن

۱- عدم وجود استانداردهای شغلی در انجام کار

۲- نداشتن آموزش کافی

۳- ناتوانی جسمی، روحی و عدم تطابق با استانداردها

۴- نامناسب بودن استانداردها و عدم بازنگری آن‌ها

۵- نبود تشویق در تولید و عدم وجود نظارت کافی

۶- فشار کاری زیاد

شرایط ناایمن: عبارت است از تمام شرایطی که ممکن است یک کارگر در معرض انواع خطرات فیزیکی، شیمیائی، ارگونومیکی، مکانیکی و… قرار بگیرد، بدون اینکه خودش امکان پیشگیری از این مواجهه را داشته باشد.

ممیزی: بررسی نظام یافته به منظور تعیین اینکه آیا فعالیت‌ها و نتایج مربوط با برنامه‌های طرح‌ریزی شده مطابقت دارند و آیا این طرح‌ها به طور موثری اجرا می‌شوند و برای دستیابی به خط مشی و اهداف کلان سازمان متناسب می‌باشند.

منظور از ایمن و غیر ایمن چیست؟ یک مکان، یک کار معین و یا یک دستگاه زمانی ایمن انگاشته می‌شود که احتمال خطر مرگ، مجروح شدن و یا ابتلا به بیماری برای کسانی‌که در آنجا بوده یا با آن دستگاه کار می‌کنند در حد قابل قبول پایین باشد. به طور کلی، میتوان چنین گفت که میزان خطر قابل قبول با پایین آمدن سطح ایمنی، افزایش و با افزایش سطح ایمنی کاهش می‌یابد. در واقع بهداشت حرفه‌ای بیماری‌ها را کاهش می‌دهد و ایمنی صنعتی به کاهش تمام خطرات می‌پردازد.

ایمنی صنعتی

مهندسی ایمنی صنعتی: با توجه به تعریف ایمنی، مهندسی ایمنی عبارت است از «مقررات یا نظامی که برای کاهش وقوع حوادث از طریق حذف یا کنترل خطرات بکار می‌روند».

در مهندسی ایمنی صنعتی مسائلی که ایمن کردن محیط کار مورد توجه قرار می‌گیرند عبارتند از:

الف- پیشگیری از حوادث

ب- عوامل انسانی

ج- طراحی و جانمایی دستگاه‌ها و تجهیزات

د- مدیریت و راهبری ایمنی

ه- آموزش

و- بازرسی

حیطه فعالیت مهندسی ایمنی امروزه گسترده‌تر شده است و به شاخه‌ها و گرایش‌های گوناگون دانشگاهی گسترش یافته است که عبارت است از:

  • مدیریت خطر
  • پیشگیری از خطرات
  • مهندسی آتش‌سوزی
  • کنترل خطر

مدیریت و راهبری ایمنی: مدیریت، مسئول ایمنی و بهداشت کارکنان است، همانگونه که یک مدیر برای بهره‌وری و سودآوری مسئولیتی سنگین دارد، در مورد ایمنی و بهداشت نیز چنین وضعیتی صادق است تولید از دست رفته ممکن است از طریق بهبود مدیریت مجددا بدست آید. اما هیچ راهی برای جبران تلفات انسانی که در نتیجه بروز حوادث حاصل می‌شود، وجود ندارد. این نکته مورد توافق متخصصان علم مدیریت است که تنها ۱۵ درصد از مشکلات سازمان یا کارخانه ممکن است بوسیله کارکنان حل و کنترل شود، در صورتیکه ۸۵ درصد این مشکلات را می‌توان از طریق مدیریت مهار کرد.

عوامل اصلی در مدیریت ایمنی:

۱- برنامه‌ریزی ایمنی

۲- سازماندهی ایمنی و فعالیت‌های آن

۳- هدایت برنامه‌های ایمنی

۴- کنترل عملکردها و نتایج حاصله

تعریف پیشگیری: کلیه اقداماتی که در جهت جلوگیری یا کاهش درصد وقوع حادثه انجام می‌شود. مثال: کلیه اقدامات و ابزارهایی که جهت جلوگیری از بروز حادثه در یک بنا نهادینه می‌شود و یا رعایت نکات ایمنی که در هنگام ساخت بنا در نظر گرفته می‌شود را در بر می‌گیرد.

تعریف پیش‌بینی: کلیه اقداماتی که جهت جلوگیری از بروز حادثه در ذهن متصور می‌گردد.

تفاوت پیش‌بینی و پیشگیری: پیش‌بینی عمل ذهنی است و فقط در ذهن است و به عمل و اجرا در نیامده است. بطور مثال هنگام عبور از خیابان به طرفین نگاه می‌کنیم و خیابان را مورد بررسی قرار می‌دهیم و مشاهده می‌کنیم که خطر تصادف با وسیله نقلیه وجود دارد یعنی خیابان را مورد بررسی قرار می‌دهیم و سپس پیش‌بینی می‌کنیم چه خطراتی ما را تهدید می‌کند و همچنین راه‌های فرار از آن خطرات را و زمانی که برای جلو گیری از خطرات اقدام به کشیدن خطوط عابر پیاده می‌نماییم و یا پل عابر پیاده نصب می‌نماییم در این مرحله وارد پیش‌گیری شده‌ایم یعنی از مرحله ذهن خارج و به مرحله عمل درآمده است.

سلامت Health: حفاظت جسم و روح افراد از مواد، فرایندها و روش‌های اجرایی

پایین‌ترین مقدار ممکن/As Low As Reasonably Practicable: برای کاهش ریسک به سطحی قابل قبول (پایین‌ترین مقدار ممکن)، بایستی یک نگرش متعادل نسبت به جنبه‌های مختلف از نظر زمان، نوع مشکل، میزان سختی و هزینه دست‌یابی انجام گیرد. یعنی با بکارگیری تمامی ‌امکانات و توان موجود در شرکت برای کاهش ریسک‌ها بر اساس اولویت‌بندی تعیین شده برای آن‌ها اقدام نمود.

اهداف راهبردی/Strategic Objectives: اهداف راهبردی به اهداف بلند‌مدتی اطلاق می‌شود که شرکت در راستای فعالیت خود، برای رسیدن به آرمان مصوب شرکت بایستی به آن‌ها برسد. این اهداف در برگیرنده اهداف کلان کیفیت زیست محیطی، ایمنی و بهداشت شغلی نیز می‌باشند (دوره زمانی این اهداف ۳ تا ۵ ساله می‌باشد)

خط مشی/Policy: سندی است که جهت‌گیری کلی شرکت را در خصوص کیفیت، ایمنی، محیط زیست، HSE و FMEA بیان می‌نماید.

برقراری روش اجرائی/ (Maintain procedures): مقصود از این واژه برقراری و حفظ روش‌های اجرائی است که تاکنون وجود نداشته است.

بازبینی فعالیت‌ها/Monitoring Activity: بازبینی به تمامی‌بازرسی ها، آزمایش‌ها، کنترل‌ها، تنظیم‌های مدیریت HSE مربوط به کار اطلاق می‌گردد.

معیار کارآئی عملکرد/Performance Criteria: معیار کارآئی عملکرد به یک استاندارد قابل اندازه‌گیری اطلاق می‌گردد که از سوی مدیریت شرکت برای اجراء یک فعالیت یا عنصری از سیستم برقرار گردیده است.

تمرین/Practice: به روش‌های پذیرفته شده یا راه‌های به نتیجه رسانیدن وظایف اطلاق می‌گردد.

روش اجرایی/Procedure: به تعیین گام‌های انجام یک عملیات معین در یک موقعیت مشخص که بصورت مکتوب تهیه شده، اطلاق می‌گردد.

معیارهای پوشش/Screening Criteria: به مقادیر یا استانداردهائی اطلاق می‌شود که بوسیله آنها می‌توان اهمیت عامل خطر یا اثرات آن را مورد قضاوت قرار داد. این موارد بایستی بر اساس اطلاعات علمی‌ و فنی در داخل شرکت یا توسط مراجع قانونگذاری تهیه گردند.

نظام ضبط و ربط در محیط کار (House Keeping): این نظام با حذف و کاهش عوامل آلاینده محیط کار، فراهم نمودن ایمنی شغلی از طریق مشخص نمودن حوزه‌های کاری، کاهش نرخ حوادث از طریق کم‌کردن ریخت و پاش‌های محیط کار، کم‌کردن ضایعات، سهولت در جابجایی وسایل و … می‌باشد.

MSDS (برگه اطلاعات ایمنی مواد Material Safety Data Sheet): برگه اطلاعات ایمنی مواد یا فرآیندهای شیمیایی را در بر می‌گیرد. این برگه اطلاعات پیرامون موارد زیر را در بر می‌گیرد:

۱- نام ماده و شرکت سازنده ۲- ترکیب شیمیایی و اجزاء تشکیل‌دهنده ۳- شناسایی خطر ۴- مقدرات کمک‌های اولیه ۵- مقدرات و نحوه‌ اطفاء حریق ۶- نحوه‌ی کار با ماده و انبارداری ۷- نحوه‌ واکنش و عکس‌العمل نسبت به رها شدن تصادفی ۸- کنترل‌های تماس و حفاظت فردی ۹- خواص فیزیکی و شیمیایی ۱۰- واکنش‌پذیری و پایداری ۱۱- اطلاعات سم‌شناسی ۱۲- اطلاعات زیست‌محیطی ۱۳- ملاحظات دفع ۱۴- اطلاعات حمل و نقل ۱۵- اطلاعات قانونی ۱۶- اطلاعات دیگر..

Tag out-Lock out: تکنیکی است به منظور پیشگیری از راه‌اندازی و آزاد شدن اتفاقی منابع انرژی که ذخیره شده‌اند و هنگام کاربرد یک ماشین یا قطعه‌ای از آن که در دست تعمیر است قرار دارد. به عبارت دیگر یک قطع‌کننده یا هر وسایل مکانیکی دیگری که بتواند به طور فیزیکی از انتقال و یا آزاد شدن انرژی ذخیره شده ممانعت به عمل آورد.

Anomaly (عوامل بالقوه آسیب‌رسان): به شرایط یا اعمال ناایمنی گفته می‌شود که پتانسیل ایجاد یک حادثه را در برداشته باشد. به عبارت دیگر یک فاکتور حادثه محسوب می‌شود که درصورت جمع شدن با یک یا چند عامل دیگر باعث بوجود آمدن حادثه می‌شود.

IMS (سیستم مدیریت یکپارچه Integrated Management System)

سیستم ۵S: نظامی است که در ژاپن به صورت نمادینه به کار گرفته شد و اهداف زیر را دنبال می‌کند: پیشگیری از حوادث، کاهش وقفه کاری، کنترل عملیات تولید، افزایش بهره‌وری در محیط کار)

  • آموزش فرهنگ کاری Seiketus
  • نظافت Shitsuke
  • حفظ‌و نگهداری Seiso
  • نظم و ترتیب Seition
  • پاکسازی Seiri

LTA) Lost Time Accident): (زمان از دست رفته حادثه): عبارت است از مدت زمانی که فرد به علت بروز حادثه و ایجاد جراحت قادر به انجام کار نمی‌باشد.

PPE: وسایلی که جهت حفاظت فرد از بیماری‌ها و آسیب‌های شغلی در نتیجه مواجهه با عواملی مثل عوامل شیمیایی، رادیولوژی، مکانیکی، فیزیکی و … فرد را در محیط کار حفظ می‌کند.

Tool Born Meeting (TBM) (آموزش قبل از شروع کار): نکات مهم ایمنی که قبل از شروع کار هر روز صبح برای افراد و کارکنان گفته می‌شود.

Permit to Work (مجوز شروع کار ایمن): گواهی مکتوبی است که انجام عملیات معین توسط افراد مشخص و در یک محل معین و در یک زمان معین را مشخص کرده و در این مجوز بیان می‌گردد که چه اقداماتی انجام شده و یا بایستی انجام گیرد تا به هنگام انجام عملیات از خطرات پیشگیری به عمل آید.

ادامه مطلب